Η Γέννηση του πολιτισμού στην Ευρώπη.

                                                                                             Νεολιθική Εποχή. 

  

 

Πολιτισμός είναι το σύνολο των πνευματικών επιτευγμάτων του ανθρώπου, τα οποία είτε εκφράζονται με τον προφορικό και τον γραπτό λόγο είτε αποτυπώνονται στην ύλη με διάφορες μορφές.

Μια «περίεργη» γραφή, που ολοένα και περισσότερο φαίνεται πως αποτυπώνει τη γλώσσα της εποχής του 5500 π.Χ., και έχει σχέσεις απόλυτου σεβασμού με το περιβάλλον, ταφικές συνήθειες που ξενίζουν για τα σημερινά δεδομένα, αλλά και καλλιτεχνικές ανησυχίες που αναδεικνύουν πιθανών τον πρώτο πολιτισμό των Ελλήνων. Αυτός ήταν ο καμβάς της καθημερινότητας των ανθρώπων της νεολιθικής ζωής στον λιμναίο οικισμό στο Δισπηλιό της Καστοριάς, που χάρη στην πανεπιστημιακή ανασκαφή του ΑΠΘ αποκαλύπτεται κάθε χρόνο και περισσότερο.

Δεκαεπτά χρόνια ανελλιπώς, και κόντρα στα πενιχρά οικονομικά μέσα, ο Γιώργος Χουρμουζιάδης και η ομάδα του καταθέτουν ψυχή στην ανασκαφή του οικισμού της νεότερης νεολιθικής περιόδου στο Δισπηλιό, έναν από τους σημαντικότερους πλέων της Ελλάδας και παλαιότερους της Ευρώπης.
Κάθε χρόνο έρχονται στο φως ολοένα και περισσότερα εντυπωσιακά στοιχεία. Ανάλογα με αυτά που θα παρουσιάσει ο κ. Χουρμουζιάδης στο συνέδριο του 2010 για το αρχαιολογικό έργο σε Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) και αφορούν την περίεργη γραφή με χαράγματα, προγενέστερη της Γραμμικής Α’.

Αρχικά εντοπίστηκε σε μια ξύλινη πινακίδα (βρέθηκε το 1993 και χρονολογήθηκε στα 5260 π.Χ.) και τώρα οι αρχαιολόγοι οδηγούνται ολοένα και πιο πολύ στο συμπέρασμα ότι αυτό που βρίσκουν σε αγγεία δεν είναι διακόσμηση, αλλά η γραφή της εποχής (5500 έως 3500 π.Χ.)

Όμως για την ώρα ο πολιτισμός της εθνικότητας των Ελλήνων είναι:

Σύμφωνα με τον Όμηρο ο Μίνωας ανέβαινε κάθε εννέα χρόνια στο ιερό Ιδαίον Άντρον του Ψηλορείτη (όπου είχε γεννηθεί ο Δίας) προκειμένου να πάρει από το θεό τους νόμους για να κυβερνήσει. Μαζί του ανέβαιναν και οι αρχαίοι Κρήτες ως προσκυνητές. Ο συντομότερος δρόμος προς το ιερό σπήλαιο του Ιδαίου Δία είναι αυτός της Κνωσσού, ο οποίος περνάει από τη Ζώμινθο.

«Ο αρχαιολόγος κ. Σακελλαράκης πιστεύει ότι το κτίριο της Ζωμίνθου ήταν ένας σταθμός προς το Ιδαίον Αντρον και ότι εάν όντως ισχύει η ιστορία του Όμηρου για τον Μίνωα, το ερώτημα είναι αν ο μεγάλος σεισμός που κατέστρεψε τη Ζώμινθο έγινε τον πρώτο χρόνο ή τον τελευταίο. Με άλλα λόγια αν στη Ζώμινθο προετοίμαζαν την υποδοχή του βασιλιά έχοντας γεμάτες τις αποθήκες τους ή αν είχε ήδη περάσει και φύγει, παίρνοντας μαζί του όλα τα αγαθά.»

Αυτό που εμείς γνωρίζουμε είναι ότι η λατρεία του Κρηταγενούς Δία της προϊστορίας όπου συνεχίστηκε κατά την Ελληνική αλλά και τη ρωμαϊκή εποχή της Κρήτης. Και το οποίο αποδεικνύεται καθώς απ’ τα πάρα πολλά λυχνάρια και αναθήματα που βρέθηκαν στο Ιδαίον Άντρον τα τελευταία δε χρονολογούνται στην εποχή του Ιουλιανού.

Παλαιολιθικά ευρήματα από τον ελλαδικό χώρο αναδεικνύοντας των πολιτισμό αναφέρονται για πρώτη φορά το 1867, ενώ οι πρώτες οργανωμένες έρευνες σε παλαιολιθικές θέσεις έγιναν στο διάστημα 1927-31 από τον Αυστριακό Markovits. Η πρώτη ανασκαφή παλαιολιθικής θέσης πραγματοποιήθηκε το 1942, στο σπήλαιο Σεϊντί Βοιωτίας από το Γερμανό Stampfuss. Η συστηματική όμως έρευνα της Παλαιολιθικής στην Ελλάδα έγινε στη δεκαετία 1960-1970 από αγγλικές, αμερικανικές και γερμανικές αποστολές στην Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και την Πελοπόννησο. Συνεχίζονται όμως και σήμερα σε πολλά σημεία της νότιας Ελλάδας, όπως Κρήτη κ.α. Οι αποστολές αυτές αρχικώς συνέταξαν το χάρτη με τις παλαιολιθικές θέσεις στον ελλαδικό χώρο νομίζοντας ότι τα νησιά δεν μπορούσαν να είχαν κατοικηθεί εκείνη την περίοδο. Όμως οι σημαντικές ανακαλύψεις τους έπεισαν για το αντίθετο όπου ο χάρτης αυτός εμπλουτίζεται από τη δεκαετία του 1980 και εξής διαρκώς με νέες θέσεις, που εντοπίζονται σε συστηματικές επιφανειακές έρευνες και ανασκαφές, οι οποίες πραγματοποιούνται από την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού και φανερώνουν την κοινή εθνική καταγωγή.

 

Η Νεολιθική εποχή στον Ελλαδικό χώρο καλύπτει σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα το χρονικό διάστημα 10800-3200 π.Χ. Η εποχή αυτή χαρακτηρίζεται από σταθεροποίηση των κλιματολογικών συνθηκών, με συνακόλουθη οργάνωση οικισμών μόνιμου χαρακτήρα, από οικονομία βασισμένη στη συστηματική άσκηση γεωργίας, στην κτηνοτροφία, στην ανταλλαγή πρώτων υλών και προϊόντων, στην παραγωγή κεραμικής (ψημένος πηλός), και από πολυμορφία στην τέχνη.

Κατά την εποχή αυτή συντελείται λοιπόν το πέρασμα από το στάδιο κυνηγιού-τροφοσυλλογής-αλιείας που χαρακτήριζε την Παλαιολιθική και Μεσολιθική, στο παραγωγικό στάδιο της Νεολιθικής.

Η μελέτη της Νεολιθικής στην Ελλάδα εγκαινιάζεται με τις αρχαιολογικές έρευνες του Χρ. Τσούντα (1899-1906) στη Θεσσαλία. Οι έρευνες αυτές περιλάμβαναν τον εντοπισμό 63 νεολιθικών θέσεων και την ανασκαφή μερικών οικισμών, όπως του Σέσκλου, του Διμηνίου, της Άργισσας κ.ά. Τα αποτελέσματα των πρώτων αυτών ερευνών δημοσιεύθηκαν από τον Τσούντα το 1908 στο μνημειώδη για την ελληνική Προϊστορία τόμο Αι προϊστορικαί ακροπόλεις Διμηνίου και Σέσκλου.

Τις έρευνες του Τσούντα στη Θεσσαλία συνέχισε ο Α. Αρβανιτόπουλος (1906-1926) και οι A. Wace και M. Thompson (1907-1910). Οι τελευταίοι, πέρα από την ανασκαφή οικισμών στο Ραχμάνι, το Τσαγγλί κ.α., διεύρυναν τον ερευνητικό ορίζοντα προς νότο, με τις ανασκαφές στο Λιανοκλάδι Φθιώτιδας, στην Ελάτεια Φωκίδας και στη Χαιρώνεια Βοιωτίας, αλλά και προς βορρά με τον εντοπισμό νεολιθικών οικισμών στη Μακεδονία. Τα πορίσματα της δεύτερης αυτής ερευνητικής φάσης της Νεολιθικής στην Ελλάδα καταγράφηκαν από τους Wace και Thompson το 1912 στο έργο τους Προϊστορική Θεσσαλία. Η Μακεδονία είναι το γεωγραφικό διαμέρισμα που, μετά τη Θεσσαλία, τράβηξε το ενδιαφέρον της προϊστορικής έρευνας, με τον εντοπισμό οικισμών από τον W. Heurtley (1924-1932) και τις ανασκαφές της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στο Ντικιλί Τας Φιλίππων Καβάλας και του Γ. Μυλωνά στην Όλυνθο Χαλκιδικής.

Αντίθετα με τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, οι γνώσεις για τη Νεολιθική περίοδο στη νότια Ελλάδα, στα νησιά Ιονίου και Αιγαίου, καθώς και στην Κρήτη παρέμειναν περιορισμένες, μια και το επίκεντρο του αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στις περιοχές αυτές ήταν η διερεύνηση θέσεων της Κλασικής εποχής και των κέντρων του μινωικού και του μυκηναϊκού πολιτισμού. Μα πλέον σήμερα ανακαλύπτονται στη Κρήτη όμοιοι Ελληνικοί οικισμοί της Νεολιθικής εποχής

Στα μισά του 20ού αιώνα επέτρεψαν στον ιστορικό, με τα πορίσματα των ερευνών του Α ‘S. Weinberg (1947, 1954) τη διαίρεση της Νεολιθικής-όρου που καθιερώθηκε το 1865 από τον J. Lubbock – σε Αρχαιότερη, Μέση και Νεότερη, ακολουθώντας την τριμερή διαίρεση της Μινωικής εποχής από τον Α. Evans.

Οι εντατικές ανασκαφικές έρευνες των Δ. Θεοχάρη και V. Milojcic σε οικισμούς της Θεσσαλίας κατά τις δεκαετίες ’50, ’60 και ’70 αποτελούν την τρίτη σημαντική ερευνητική περίοδο της Νεολιθικής. Οι ανασκαφές στις θέσεις Σέσκλο, Γεντίκι, Σουφλί Μαγούλα, Αχίλλειο, Άργισσα, Οτζάκι, Αράπη Μαγούλα, Αγία Σοφία και Πευκάκια συνέβαλαν αποφασιστικά στη μελέτη της πολιτισμικής πορείας του νεολιθικού ανθρώπου και επέτρεψαν στους δυο παραπάνω ερευνητές την υποδιαίρεση των περιόδων της Νεολιθικής σε περισσότερες φάσεις. Παράλληλα με τη Θεσσαλία ανασκαφές έγιναν και στη Μακεδονία (Νέα Νικομήδεια, Σιταγροί), τη Θράκη (Παραδημή), τις Κυκλάδες (Σάλιαγκος), την Πελοπόννησο (Φράγχθι, Διρός), την Κρήτη (Κνωσός) κ.α.

Κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, και ενώ ο αριθμός των καταγεγραμμένων νεολιθικών θέσεων φτάνει περίπου τις χίλιες, έλληνες και ξένοι μελετητές, επιλύοντας τα προβλήματα χρονικής διαδοχής των διαφόρων φάσεων της Νεολιθικής και των χρονολογικών συσχετισμών των δεδομένων από τις διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, επιδίδονται στην εμβάθυνση τομέων δραστηριότητας του νεολιθικού ανθρώπου, όπως οι τρόποι παρέμβασης στο φυσικό περιβάλλον, η οργάνωση των οικισμών, η οικονομία, η τεχνολογία κ.λπ.

Η γεωγραφική θέση των νησιών του Αιγαίου έπαιξε διαμεσολαβητικό ρόλο μεταξύ των Νεολιθικών «υποτυπώδη» πολιτισμών που είναι διάσπαρτοί στο Ελλαδικό χώρο και διαμόρφωσε την εθνικότητα των Ελλήνων.

 

Συνεχίζεται….

 

Βιβλιογραφεία- Πηγές:

Ηauser Arnold, Κοινωνική ιστορία της τέχνης, προϊστορικοί χρόνοι, αρχαία Ανατολή, Ελλάδα, μεσαίωνας, (μτφρ. Τ. Κονδύλης), εκδόσεις, Κάλβος, (Αθήνα, x.x.)

Ανδρόνικος Μ., «Αρχαϊκή Τέχνη», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αρχαϊκός Ελληνισμός, Τόμος Β, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα 1970
Βασιλικού Ντόρα, Μυκηναϊκός πολιτισμός, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ.152, (Αθήνα 1995)
Βarber R.L.N., Οι Κυκλάδες στην εποχή του χαλκού, (μτφρ. Όλγα
Χατζηαναστασίου), Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, (Αθήνα, 1994)

King, G. και Bailey, Γ. Η Παλαιοπεριβάλλον ορισμένων αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα: Η επίδραση της συσσωρευμένης ανάταση σε μία σεισμικά ενεργό περιοχή. Πρακτικά της προϊστορικής κοινωνίας 51, 1985, 273-282.

Γιάννης Σακελλαράκης: Ανασκάπτοντας το παρελθόν, εκδόσεις Άμμος, 1995

http://www.ime.gr/chronos/01/gr/nl/index.html

 

Annyra P. Ezmperg

 

Advertisements